1. Wees voorbereid

2. Beschermen

3. Steunen

4. Bewust reageren

1. De-escaleren: Zorg dat er zo weinig mogelijk aandacht naar de trollen gaat waardoor de haatgolf doodbloedt;
2. De haatreacties aangrijpen om jouw boodschap over te brengen. Maak een screenshot van het bericht waarop je wil reageren. En zet daar je reactie bij. Dat genereert geen online link naar het ‘haat account’ zelf en voorkomt dat de dader extra zichtbaarheid krijg;
3. Roep op tot steunreacties en laat de haatreacties ondersneeuwen, bijvoorbeeld met een grootschalige solidariteitsactie. Het helpt als je al voor een incident afspraken hebt gemaakt met bondgenoten en een oproep in concept klaar had staan. Zie voor meer informatie het communicatie advies.

5. Rapporteren, melden en aangifte doen

1. Wachtwoorden

• Installeer een wachtwoordmanager op je computer, laptop en telefoon (tip: Bitwarden);
• Stel overal een uniek wachtwoord in. Je wachtwoordmanager helpt daarbij;
• Wijzig je wachtwoorden eens per jaar. 

2. Twee-factor-verificatie

• Maak je ergens een nieuw account aan? Kies voor twee-factor-authenticatie; 
• Stel bij je bestaande accounts via de instellingen twee factor verificatie in. Doe dit sowieso voor je e mail en je social media;

Je kan ook twee factor verificatie instellen via een authentificatie app. Daar zijn er vele van. Voorbeelden van authenticatie-apps zijn FreeOTP en Authy.

3. Weet wat er over jou online staat

Actie:

• Zoek jezelf op in een zoekmachine, zowel via je eigen laptop als met die van iemand anders, zowel in normale browser als een anonieme browser(de resultaten kunnen namelijk verschillen!). Kom je zaken tegen die je liever niet (meer) online wilt hebben? Dan kan je daar iets aan doen.
• Gebruik meerdere zoektermen, zoals je naam, je naam in combinatie met je werk en oude werk, en je naam in combinatie met je woonplaats;
• Kijk zowel bij de ‘reguliere’ zoekresultaten als bij de artikelen en foto’s.
• Verwijder oude foto’s op je social media;
• Stel op Facebook in dat mensen niet kunnen zien wie jouw familieleden zijn;
• Bekijk de website van je werkgever. Welke informatie zien mensen over jou? Bespreek zo nodig met je werkgever welke zaken je liever niet online wilt hebben;
• Overweeg een Google Alert met jouw naam, of een andere zoekterm die naar jou verwijst. Dan krijg je elke keer dat jouw naam ergens op internet wordt genoemd, een melding. Zo weet je wanneer je in de publiciteit komt, en er mogelijk online reacties kunnen komen. Google Alerts instellen kan hier.

4. Scherm je adres af

• Zoek op internet naar je naam in combinatie met je woonplaats en je adres. Levert dit iets op? Dan weet je waar je dit kunt gaan afschermen waar mogelijk. 
• Ben je ondernemer? De Kamer van Koophandel (KvK) biedt de mogelijkheid om je bezoekadres af te schermen. Je hebt dan wel een postadres nodig. Meer informatie vind je op de website van de KvK. Let op: Ook in je “historie” van je onderneming kunnen oude adressen staan, die door iedereen opvraagbaar zijn voor een klein bedrag. Dit kan je niet laten afschermen, tenzij er speciale omstandigheden zijn, zoals een aangifte bij de politie is waaruit bedreiging blijkt;
• Ben je geen ondernemer, maar is bijvoorbeeld je partner of huisgenoot dat wel? Houd er dan rekening mee dat je via hen wellicht vindbaar bent en praat hierover.
• Vraag je gemeente om jouw gegevens uit de Basisregistratie Personen (BRP) niet door te geven. Dit doe je bij de meeste gemeenten online.

5. Kies bewust de instellingen van je social media accounts

X (Twitter)

De veiligheid op dit platform staat onder druk door wijzigen die het bedrijf door zelf doorvoert. Dat kan betekenen dat enkele hieronder beschreven veiligheidsmaatregelen niet meer mogelijk zijn. De instellingen die van belang zijn vind je in het menu van X (Twitter) onder het de menukeuze ‘Instellingen en ondersteuning’ → ‘Instellingen en privacy’. Je krijgt dan het onderstaande menu te zien. Al jouw instellingen die te maken hebben met veiligheid en privacy staan ‘Beveiliging en accounttoegang’ en ‘Privacy en veiligheid’. Ga hier alle instellingen van langs, en stel in wat jij prettig vindt! Onder het screenshot delen we onze belangrijkste tips.

Wij raden aan om in ieder geval het volgende in te stellen:
→ Beveiliging en accounttoegang 

• Twee-factor-verificatie aanzetten (onder het kopje ‘Beveiliging’);
• Extra wachtwoordbescherming aanzetten (onder het kopje ‘Beveiliging’).
  
  

→ Privacy en veiligheid

Hier is elke instelling eigenlijk nuttig! Neem alle opties door. Je kan hier onder andere:

• Instellen wie jou kan taggen, en voor wie jouw tweets zichtbaar zijn (onder het kopje ‘Doelgroep, media en taggen);
• Beheren wie jou privéberichten kan sturen (onder het kopje ‘Privéberichten).

Instagram

• Tweestapsverificatie aanzetten;
• Doe de ‘Beveiligingscontrole’.

→ Accountprivacy

• Hier stel je in of jouw account openbaar is (oftewel: dat iedereen jouw content kan zien),
  of dat mensen jou een verzoek moeten sturen om je te volgen voordat ze jouw content
  kunnen zien.
  
  

→ Chatberichten en antwoorden op verhalen
Hier stel je in:

• Wie jou een privébericht kan sturen en wie er kan reageren op jouw Instagram verhalen (stories);
• Wie jou kan toevoegen aan groepen.

• Hier stel je in wie jou in een bericht of verhaal kan ‘taggen’. Tip: zet de functie aan dat alleen mensen die jij zelf volgt, jou kunnen taggen. Of kies voor de optie ‘Tags handmatig goedkeuren’. Zo houd je controle over wie jou tagt; 
• Hetzelfde geldt voor vermeldingen.
  
  

→ Opmerkingen

• Hier stel je in wie er op jouw Instagram content kan reageren.

Linkedin

• Zet hier de tweestapsverificatie aan.

• Bepaald hier hoe vindbaar dit profiel is voor Google, of je gevonden kan worden op basis van een mail of telefoon adres, of je connecties zichtbaar zijn, en of je getagd kan worden door anderen.

→ Gegevensprivacy.

• Bepaal hier wie je een bericht of een connectieverzoek kan sturen.

Online grensoverschrijdend gedrag ‘hoort er niet bij'

Organisaties weerbaar maken, de 5 vingers aanpak

Weerbaar zijn, gaat over voorbereiden, beschermen, steunen, bewust reageren en rapporteren & aangifte doen. In een ander deel van deze handleiding beschrijven we hoe dat eruit ziet voor een individu. Hier beschrijven we hoe dat eruit ziet voor organisaties. In zowel de fase voor en na een incident, als tijdens een incident kunnen organisaties een rol spelen.

Wat organisaties kunnen doen in de preventiefase

Tijdens een incident

Handel snel en adequaat. Zowel richting het doelwit als richting de dader loont snelheid.

Stap 1. Neem contact op met het doelwit is en stel de open vraag op welke wijze deze ondersteunt wil worden.

Stap 2. Neem voordat er melding wordt gemaakt screenshots en noteer URL’s en leg daarmee vast wat er gebeurt, ook als het nog niet om strafbaar gedrag gaat.

Stap 7. Bepaal welke taken en werkzaamheden on hold worden gezet om rust en ruimte te scheppen om te reageren en de impact te verwerken.

Na afloop van een incident

Stap 1. Vraag het doelwit of er nazorg nodig is en of er steun uit eigen omgeving is. Zoek op enkele momenten in de weken na een ernstig incident contact met slachtoffer om na te vragen hoe het gaat. Stress is een natuurlijke reactie, maar als stressklachten langer aanblijven is er professionele hulpverlening aan te bevelen.

Stap 2. Analyseer en registreer het incident. Doe wanneer dit relevant is, onderzoek naar de daders. En evalueer of je plan tegen online haat voldoende gewerkt heeft of aangepast moet worden.

1. Maak een screenshot van de haatreactie (of bewaar de e-mail, het bericht of andere gegevensdrager);
2. Maak een screenshot van het account dat de haatreactie plaatste;
3. Registreer de URL’s naar specifieke berichten;
4. Noteer datum en tijdstip.

Extern melden van online haat

Melding maken op social media platforms

Belangrijke punten bij het doen van een melding

Aangifte

Wanneer online agressie en intimidatie strafbaar is

Niet alle vormen van online agressie en intimidatie zijn strafbaar, en vaak weten daders waar de grens ligt tussen strafbaar en niet strafbaar. Doe bij twijfel aangifte. Zie ook de bijlage wet- en regelgeving. Als het doelwit werkt voor de organisatie, of een vrijwilligerscontract heeft, zal in veel gevallen de organisatie ook namens het doelwit aangifte kunnen doen.

Welke vormen van intimidatie in elk geval strafbaar zijn:

1. Wanneer privégegevens verspreid worden (adres, woonplaats, familie of relaties etc.);
2. Bij een concrete bedreiging met geweld;
3. Bij expliciete discriminatie en racisme;
4. Bij het oproepen tot geweld of openbare orde verstoring;
5. Bij het verspreiden van leugens (“smaad en laster”);
6. Het sturen van ongevraagd seksueel getinte berichten.

Aangifte doen, moet bij de politie. Benut eventueel een van bovenstaande mogelijkheden tot melding maken, om een sterkere zaak te hebben om mee naar de politie te gaan. Bij twijfel over het kunnen doen van aangifte, vraag advies aan een advocaat of bij de politie zelf. We willen er wel voor waarschuwen dat een aangifte niet altijd adequaat wordt behandeld. Soms door onderbezetting, soms door dat politieagenten op basis van hun eigen vooroordelen de aangifte niet serieus nemen of aangifte afraden. Aangifte doen mag altijd, neem eventueel een advocaat in de arm om de aangifte te ondersteunen. Welke opties het OM en de politie hebben

1. Als een dader traceerbaar is en er sprake is van een strafbaar feit, kan een strafrechtelijk onderzoek gestart worden;
2. De politie kan ook langsgaan bij een dader voor een waarschuwingsgesprek.

Artikel 137c (Groepsbelediging)

1. Hij die zich in het openbaar, mondeling of bij geschrift of afbeelding, opzettelijk beledigend uitlaat over een groep mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging, hun hetero- of homoseksuele gerichtheid of hun lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap, wordt gestraft met  gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie
   
2. Indien het feit wordt gepleegd door een persoon die daarvan een beroep of gewoonte maakt of door twee of meer verenigde personen wordt gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of geldboete van de vierde categorie opgelegd.
   
   

Artikel 137d (Aanzet tot haat, discriminatie of geweld)

1. Hij die in het openbaar, mondeling of bij geschrift of afbeelding, aanzet tot haat tegen of discriminatie van mensen of gewelddadig optreden tegen persoon of goed van mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging, hun geslacht, hun hetero- of homoseksuele gerichtheid of hun lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie.
2. Indien het feit wordt gepleegd door een persoon die daarvan een beroep of gewoonte maakt of door twee of meer verenigde personen wordt gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of geldboete van de vierde categorie opgelegd.

Artikel 137e (Verspreidingsdelict groepsbelediging)

1. Hij die, anders dan ten behoeve van zakelijke berichtgeving:
   1. Een uitlating openbaar maakt die, naar hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden, voor een groep mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging, hun hetero- of homoseksuele gerichtheid of hun lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap beledigend is, of aanzet tot haat tegen of discriminatie van mensen of gewelddadig optreden tegen persoon of goed van mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging, hun geslacht, hun hetero- of homoseksuele gerichtheid of hun lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap;
   2. een voorwerp waarin, naar hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden, zulk een uitlating is vervat, aan iemand, anders dan op diens verzoek, doet toekomen, dan wel verspreidt of ter openbaarmaking van die uitlating of verspreiding in voorraad heeft; wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste zes maanden of geldboete van de derde categorie.
2. Indien het feit wordt gepleegd door een persoon die daarvan een beroep of gewoonte maakt of door twee of meer verenigde personen wordt gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de vierde categorie opgelegd.

Artikel 261 (Smaad en laster)

• Hij die opzettelijk iemands eer of goede naam aanrandt, door telastlegging van een bepaald feit, met het kennelijke doel om daaraan ruchtbaarheid te geven, wordt, als schuldig aan smaad, gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste zes maanden of geldboete van de derde categorie.
• Indien dit geschiedt door middel van geschriften of afbeeldingen, verspreid, openlijk tentoongesteld of aangeslagen, of door geschriften waarvan de inhoud openlijk ten gehore wordt gebracht, wordt de dader, als schuldig aan smaadschrift, gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie.
• Noch smaad, noch smaadschrift bestaat voor zover de dader heeft gehandeld tot noodzakelijke verdediging, of te goeder trouw heeft kunnen aannemen dat het te last gelegde waar was en dat het algemeen belang de telastlegging eiste.

Artikel 285 (Bedreiging)

1. Bedreiging met openlijk in vereniging geweld plegen tegen personen of goederen, met geweld tegen een internationaal beschermd persoon of diens beschermde goederen, met enig misdrijf waardoor gevaar voor de algemene veiligheid van personen of goederen of gemeen gevaar voor de verlening van diensten ontstaat, met verkrachting, met feitelijke aanranding van de eerbaarheid, met enig misdrijf tegen het leven gericht, met gijzeling, met zware mishandeling of met brandstichting, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of geldboete van de vierde categorie.
2. Indien deze bedreiging schriftelijk en onder een bepaalde voorwaarde geschiedt, wordt ze gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of geldboete van de vierde categorie.
3. Bedreiging met een terroristisch misdrijf wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of geldboete van de vijfde categorie.
4. Indien het feit, omschreven in het eerste, tweede of derde lid, wordt gepleegd met het oogmerk om een terroristisch misdrijf voor te bereiden of gemakkelijk te maken, wordt de op het feit gestelde gevangenisstraf met een derde verhoogd.

De Digital Service Act en online haat

De in 2023 aangenomen Digital Service Act is een Europese wetgeving voor grote digitale platforms, die onder andere gaat over het melden van online haat, illegale content en moderatie. De Nederlandse overheid is nog bezig met de implementatie van deze wet. Je kunt met een conflict met een online platform terecht bij een buitengerechtelijke geschillenbeslechter. De beslissing van deze organisatie is niet bindend. Er zijn nu (nog) geen buitengerechtelijke geschillenbeslechters aangewezen in Nederland. Je kunt altijd terecht bij de rechter als je het niet eens bent met het besluit van een platform.

Je kunt een klacht indienen bij jouw landelijke Digitale Diensten Coördinator (in Nederland de Autoriteit Consument en Markt) als een platform zich niet aan de DSA regels houdt. De coördinator kan de klacht vervolgens doorsturen naar een ander land en/of een andere bevoegde autoriteit en/of een advies meesturen. De melding kan hier worden gemaakt.

Afwegingskader

Wie beslist er over crisis communicatie

Val je mensen niet af

Als er iemand van je organisatie het doelwit is van een georganiseerde online haatcampagne vanuit bijvoorbeeld extreemrechts, dan blijf je solidair met het doelwit. Ook als die persoon net een uitspraak gedaan heeft die misschien ongelukkig is. Iemand publiekelijk afvallen is schadelijk voor het welzijn van de persoon die doelwit is, versterkt het chilling effect voor anderen en moedigt haatzaaiers aan om het volgende doelwit te zoeken. Een goed gesprek over een onhandige uitspraak kan ook enkele dagen later.

Voedt het algoritme niet

Waarom wel reageren?

Maak standaard antwoorden

Spreek mensen aan op de norm voor een open debat 

Verschillende manieren om te reageren

Humor
“Ik beloof nooit meer nagellak te gebruiken als Shell stopt met oliewinning” was de reactie van XR activist Hannah Prins na de zoveelste reactie op haar uiterlijk. Reageren met humor kan de haatzaaiers ontmaskeren en geeft jezelf en je achterban een moraal boost. 

Doodknuffelen
Dankjewel voor dit compliment als reactie op haat? Ja, je verlaagt je nooit tot hun niveau. Laat wel zien dat je ze niet serieus neemt.

Judo met online haat
Gebruik online haat tegen de verspreiders. Laat zien hoe onredelijk, onbeschoft en agressief ze zijn. Maak een screenshot en post het opnieuw en leg uit wat er gebeurt. Het effect hiervan kan zijn dat steeds meer mensen zich niet willen associëren met deze mensen en hun mening. Een mooi voorbeeld hiervan is het publieke debat rond zwarte piet. Kick Out Zwarte Piet wist de online haat (en fysieke agressie) tegen hun activisten te gebruiken tegen radicaal rechtse voorstanders. Niemand wilde meer vergeleken worden met deze agressievelingen, en het maatschappelijke debat kantelde.

De meta discussie
Ontmasker online haat campagnes, en laat je achterban zien wie er achter zit en wat ze willen bereiken. Rutgers wist samen met de journalisten van Pointer en de onderzoekers van Trollrensic aan te tonen welke organisaties er achter de smeercampagne tegen de Week van de Lentekriebels zat, en dat in het nieuws te krijgen. Het verhaal dat er ‘maatschappelijke onrust was over seksuele voorlichting op scholen’ werd daarmee tegengesproken.

Context van online haat voor

maatschappelijke organisaties

Daarnaast blijkt politieke (partij)kleur bij te dragen aan de hoeveelheid agressie en intimidatie. Van politici van progressieve partijen heeft 46 procent te maken gehad met agressie, een percentage dat significant hoger ligt dan bij ambtsdragers van centrum en overige partijen (32%) en bij conservatieve partijen (37%)³. Uit onze eigen ervaring denken we eenzelfde trend te zien bij maatschappelijke organisaties.

Daders en hun motieven

Uit onderzoek naar verschillende incidenten, data onderzoek naar de politieke kleur van desinformatie en online haat blijkt de daders van online haat overwegend (maar niet uitsluitend) een radicaal-rechts of sociaal hiërarchische wereldbeeld hebben.⁵ Zij zien sommige deelnemers aan het publieke debat als minderwaardig, en willen hen het zwijgen opleggen. Ook het onderzoek naar specifieke georganiseerde campagnes wijst overwegend naar organisaties of overheden met een radicaal-rechtse of streng conservatieve signatuur.

Sociale mediaplatforms spelen een centrale rol in de verspreiding en het effect van online haat. Algoritmen op deze platforms versterken polarisatie en online haat⁶, waardoor gebruikers met gelijkgestemden verbonden raken en wederzijdse haatdragende uitingen versterken. Onderzoek toont aan dat haatdragende gebruikers zich in clusters organiseren, waardoor berichten van deze gebruikers zich verder, sneller en breder verspreiden.⁷

Hoe ziet een georganiseerde online haataanval er uit? 

1. De week van de Lentekriebels van Rutgers

De data onderzoekers van Trollrensic en het televisieprogramma Pointer naar de online haat campagne tegen seksuele voorlichting op scholen dat dit opgezet was door de radicaal rechtse actiegroep Gezin in gevaar in samenwerking met mensen rond Forum van Democratie. Een grote hoeveelheid eigen accounts en nep accounts verspreide kwetsende berichten en desinformatie. Al snel gevolgd door conservatieve of ‘anti woke’ influencers en veel volgers. Daarop volgde ook bedreigingen van personeel en het kantoor. Ook de media nam het over met als frame ‘week van de lentekriebels controversieel ‘. Onderzoek wijst uit dat conservatief katholieke organisatie Gezin in Gevaar deze aanval organiseerde.

2. RTL onderzoek naar online haat 

op hun Instagram kanaal. We weten uit het onderzoek van RTL dat het daar ging om een klein aantal daders die bovengemiddeld veel kwetsende comments en posts verspreiden. RTL reageerde met TV spotjes over online haat met onder andere Humberto Tan.

3. Vizier op Links

Enkele jaren gelden was er een extreemrechtse groep die onder de naam Vizier op Links vakbondsleden en mensen uit de anti-racisme beweging het doelwit maakte van een online intimidatie campagne. Hun twitteraccount werd ondersteund door een hoeveelheid nepaccounts waardoor het algoritme ze veel zichtbaarheid gaf. Hun bereik groeide daarmee naar 10.000 volgers, waaronder veel journalisten. Ze verkochten ook stickers die op voordeuren van prominente linkse activisten verscheen. Twitter accounts van linkse activisten werden aangevallen met hack pogingen. Na een storm van kritiek starttehet OM een strafrechtelijk onderzoek , haalde de internetprovider de website offline en deactiveerde twitter het account.

Het doel van dit soort campagnes lijkt te zijn om bepaalde stemmen in het publieke debat monddood te maken, en om haatdragende taal en ideologie te ‘normaliseren’.

Een aanval heeft vaak eenzelfde soort opbouw

1. Je woordvoerder haalt de mainstream media. En wordt daarmee een potentieel doelwit. Tegenstanders reageren op social media. Ze lijken te testen wel frame aanslaat bij hun eigen achterban. En soms wordt er gezocht naar prive informatie over de woordvoerder.
2. De aanval wordt gecoördineerd. Soms bestaat dat uit Whatsapp of Telegram groepen waarin overlegd wordt wie met welk frame aan te vallen. Soms is dat via het verspreiden van desinformatie of haat door een netwerk aan nep accounts dat door slechts enkele activisten wordt bediend.
3. Invloedrijke accounts met veel volgers nemen het frame over. Of reposten online haat. En daarmee krijgt het bericht steeds meer bereik. Ook geholpen door algoritmes die berichten waar veel emotionele reacties op komen extra zichtbaarheid geven. Soms wordt daarna een bericht overgenomen door de mainstream media ( “op social media is onrust ontstaan over..”) waarmee een bericht nog meer bereik krijgt. Daarmee wordt een steeds grotere groep volgers bereikt. En die volgers gaan ook zelf reageren met online haat, bedreigingen, pogingen accounts te hacken of een woordvoerder te doxen. Steeds vaker slaat een online haat golf dan over naar bedreigingen in de fysieke wereld, nare brieven of telefoontjes.

1. Wet- en regelgeving:

2. Beperkt effect van aangifte of melding

We horen als Stroomversnellers vaak dat het doen van aangifte van online haat een beperkt effect heeft. Vaak wordt online haat als een lage prioriteit zaak behandeld, waardoor meldingen niet adequaat worden opgevolgd en daders zelden worden vervolgd. Dit leidt tot frustratie en kan slachtoffers ontmoedigen om toekomstige haatincidenten te rapporteren. Een ander probleem is het structurele racisme, seksisme en transfobie binnen de politie, wat maakt dat wie je bent in sommige gevallen bepaald hoe serieus je klacht wordt behandeld.

3. Onvoldoende weerbaarheid en nazorg binnen organisaties