De overstap van Donald Pols legt onze problematische relatie met boegbeelden bloot

Donald Pols, naast ex-directeur van Milieudefensie, ook een boegbeeld van de klimaatbeweging is overgestapt naar Tata. De grootste vervuiler van Nederland die aan de lopende band milieuregels overtreedt en haar buren en medewerkers ziek maakt. Zijn ' opmerkelijke 'overstap is al dagen onderwerp van de publieke discussie. Als iemand die ruim tien jaar met hem samenwerkte, ben ik erg benieuwd wat hij er zelf over te zeggen heeft. Voor zijn ex collega's voelt het als overlopen naar de tegenstander.

Ik wil het niet over Donald Pols hebben. Zijn carrière stap is wel exemplarisch voor de ingewikkelde relatie die sociale bewegingen en NGO's hebben met boegbeelden. Of ze nu directeur zijn van een grote NGO of voorzitter van de buurtgroep, de dynamiek is hetzelfde. Net als de structurele problemen achter deze 'opmerkelijke transfer'. Want dit was niet voor het eerst. Enkele jaren terug was het een FNV bestuurder op Schiphol die overstapte naar de andere kant van de CAO tafel. Of wat te denken van het Shell commissariaat van Wim Kok. En er zijn evenzoveel voorbeelden van boegbeelden die in de problemen raakten met grensoverschrijdend gedrag of corruptie. Ja, boegbeelden van de sociale beweging zijn net mensen.

Een boegbeeld, of dat nu een goed betaalde directeur van een NGO is, of een vrijwilliger als Greta Thunberg spreekt namens een beweging of organisatie. En als het gezicht naar buiten, is betrouwbaarheid en authenticiteit het belangrijkste kapitaal dat je hebt. Het vertrouwen dat mensen in je hebben, straalt af op iedereen die werkt binnen die organisatie of actief is binnen je beweging. En precies dat maakt dit soort transfers zo schadelijk. Ondanks de harde afkeurdende woorden van de Raad van Toezicht van Milieudefensie is het vertrouwen in Milieudefensie en de hele klimaatbeweging beschadigd. Alles wat we nu kunnen doen is damage control. Ik vind het naïef om te denken dat deze boegbeelden zelf het morele kompas hebben om geen fouten te maken of ons vertrouwen niet te schaden. Het zijn mensen van vlees en bloed. Mijn vraag is wat organisaties en sociale bewegingen kunnen doen om onze boegbeelden daarin te ondersteunen.

De functie van 'boegbeeld van een beweging' is een ingewikkelde en kwetsbare positie. Zowel voor de persoon die deze rol vervult, als voor de beweging die deze persoon nodig heeft als gezicht naar buiten. Je ligt onder een vergrootglas en er wordt een soort bovenmenselijk principieel leven van je verwacht, en alles wat daar van afwijkt, wordt hard afgestraft. Je bent spreekbuis van de idealen van heel veel mensen, maar de mechanismen om verantwoording af te leggen en die boodschap af te stemmen zijn vaak ronduit gebrekkig. En er wordt leiderschap van je verwacht in de vorm van risico durven nemen, voor de troepen uit durven lopen en richting bepalen. En tegelijkertijd verwachten we het soort democratisch leiderschap dat hiermee op gespannen voet staat.

Ik kan je uit eigen ervaring vertellen dat boegbeeld zijn van een beweging of organisatie een eenzame positie is. En onze hyper individualistische maatschappij geeft boegbeelden een soort superhelden status die onredelijk en ongezond is. Ik snap de roep van sommigen om dan maar helemaal geen boegbeelden te hebben dan ook wel, maar het is een onmogelijkheid. Sterke sociale bewegingen hebben altijd aansprekende en charismatische vertegenwoordigers naar de buitenwereld gehad. Van Martin Luther King tot Greta Thunberg. En als de beweging die niet zelf kiest, zal de buitenwereld er eentje aanwijzen. Om met het grote publiek te communiceren helpt het enorm om geen anoniem instituut te zijn, maar je boodschap een menselijk gezicht te geven. In kranten en aan talkshowtafels helpt het om telkens hetzelfde gezicht naar voren te schuiven. Een persoonlijkheid waar mensen zich aan kunnen binden. Er valt van 'het geval Donald Pols' wel het een en ander te leren over hoe je dat als beweging op een gezonde manier doet. Voor zowel de persoon in kwestie als voor de beweging.

Heel concreet roepen dit soort transfers natuurlijk de vraag op waarom er in het arbeidscontract dat Donald Pols had met de vereniging Milieudefensie niets staat dat dit soort transfers verbiedt. Ik hoop dat daar ook bij andere NGO's en vakbonden naar gekeken gaat worden. Het diepere probleem los je er niet structureel mee op, maar het is een eerste stap. Met daarbij direct de opmerking dat Greta Thunberg, en met haar veel andere boegbeelden van sociale bewegingen, met niemand een arbeidscontract heeft. Er is dus meer nodig.

Er is veel te verbeteren aan het verhaal dat we over onze boegbeelden vertellen. En dat ze zichzelf vertellen. En er echt in gaan geloven. Nu is het nog te vaak een verhaal van de superheld achter wie donateurs en leden zich kunnen scharen. In plaats van een verhaal over het boegbeeld die namens een actieve achterban spreekt, en daar hun status aan ontleend. Een verhaal van een boegbeeld die je uitnodigt om actief te worden in een beweging waar je zelf boegbeeld kan worden. Het verhaal waarin de superhelden de gewone mensen zijn die zich actief inzetten voor een ideaal. Een goed voorbeeld daar van is hoe Greta Thunberg altijd iedereen die haar als superheld neerzet, tegenspreekt.

Het is een verhaal dat extra geloofwaardig wordt als die wordt ingebed in een stevige structuur waarin boegbeelden vanuit de basis opklimmen, gebonden zijn aan een interne democratie en verantwoording afleggen aan hun achterban. En dat is precies waar het in veel organisaties, van de grote tot de kleine, de schoen wringt.

Grote maatschappelijke organisaties zijn sinds de jaren negentig steeds meer gaan lijken op multinationals. Ze hebben hun interne democratie verwaarloost. Hun directie en managers zijn schatplichtig aan grote geldschieters en donateurs, en niet aan een actief betrokken achterban. In die structuur is het logisch om managers van buiten aan te trekken en te doen of je directeur een CEO of superheld is. En dat betekent ook dat succesvolle CEO's opeens weggekocht kunnen worden door de concurrent. Het is de zwakke plek van dit type organisaties, op allerlei manieren. In organisaties met een interne democratie verkiest een actieve achterban haar eigen boegbeelden en is de achterban betrokken bij de strategievorming. In dit soort organisaties ontstaat het dienstbaar leiderschap dat een gezonde relatie tussen boegbeelden en hun achterban creëert.

Nu is een interne democratie organiseren in grote organisaties een kunst an sich, en – zie de toestanden bij de FNV de afgelopen jaren niet makkelijk, zeker niet in organisaties met tienduizenden betrokken leden. Dus ja, ik snap de repliek dat zo'n top down model wel veel efficiënter werkt. Ik zie het alleen nergens echt werken. Ik loop als trainer en adviseur in heel veel NGO's rond en ik hoor overal mensen klagen over slechte besluitvorming en onwerkbare organisaties. Democratie is soms niet makkelijk, maar werkt wel beter. Politiek wetenschapper Hahrie Han toonde in haar onderzoek aan dat organisaties waar boegbeelden in constante dialoog staan met hun achterban ook succesvoller zijn, en strategisch wendbaarder. Bovendien: als we er in geloven dat een land met 18 miljoen inwoners democratisch bestuurd kan worden, waarom kan dat dan niet in onze eigen organisaties?

Er zijn tal van vakbonden en politieke partijen waar wel een sterke interne democratie heerst. Je hoort mij niet zeggen dat dit altijd perfect werkt, maar waar het in elk geval voor zorgt is dat er een mechanisme is waarmee toekomstige boegbeelden uit de eigen achterban opklimmen via lokale afdelingen, werkgroepen of andere gremia. En dat zorgt voor zowel een praktijkopleiding en de kans om mensen uit te testen. Kunnen ze deze rol echt aan? Hebben ze er het karakter voor? Komen er geen schandalen uit de kast rollen? Verkozen boegbeelden hebben anders dan aangestelde CEO's de legitimiteit van een achterban, en een datum waarop ze weer herkozen moeten worden.

Kleinere organisaties of informele groepen die bestaan uit vrijwilligers zou ik sterk aanraden zich dezelfde vragen te stellen. Hoe kiezen wij ons boegbeeld? Hoe hebben wij onze interne democratie georganiseerd? Want als het boegbeeld van je buurtgroep opeens een grote fout maakt, of voor het bedrijf gaat werken dat jouw buurt vervuilt, zal dat niet de krant halen, maar het is even schadelijk. En ook hier geldt, de kartrekker zijn van je buurtgroep of een klein goed doel kan een eenzame, ingewikkelde positie zijn.

Geschreven door: Peter